Cerapan Bulan Global berbanding Tempatan: Ittihad al-Matali, Ikhtilaf al-Matali dan Usaha ke Arah Kalendar Hijrah Bersatu

Jawapan Ringkas

Matla ialah ufuk tempat anak bulan baharu dilihat. Ittihad al-matali berpendapat bahawa satu rukyah yang disahkan di mana-mana sahaja mengikat semua umat Islam; ikhtilaf al-matali berpendapat bahawa setiap wilayah berpegang pada ufuknya sendiri. Kedua-duanya menerima rukyah, atau kemungkinannya, sebagai pencetus: pertikaiannya ialah tentang sejauh mana satu rukyah terpakai, bukan tentang hisab berbanding rukyah. Itulah sebabnya satu bulan qamari boleh bermula pada hari yang berbeza di negara yang berbeza.

Setiap Ramadan, adegan yang sama berulang merentasi benua. Satu cerapan yang dipercayai diumumkan di Maghribi pada petang Selasa. Masjid-masjid di Indonesia mula berpuasa pada hari Rabu. Komuniti di sesetengah bahagian Britain dan Amerika Utara menunggu sehingga hari Khamis, kerana jawatankuasa tempatan mereka berkeras mahukan cerapan yang disahkan dari ufuk mereka sendiri. Tiga tarikh mula, satu bulan kamariah, satu ummah sejagat. Anak bulan tidak bertambah banyak; hukumnya yang berbeza.

Untuk memahami mengapa ini berlaku, kita perlu memisahkan dua masalah yang benar-benar berbeza: masalah astronomi (di manakah anak bulan kelihatan di Bumi, dan bilakah?) dan masalah perundangan Islam (cerapan siapakah yang mempunyai kesan hukum untuk siapa?). Kedua-dua masalah ini kerap bercampur aduk dalam perbincangan umum. Mengurai keduanya ialah langkah pertama ke arah sebarang perbincangan bermakna tentang penyatuan kalendar. Kedua-duanya bersandar pada asas yang sama: cara kalendar kamariah Islam berfungsi, iaitu setiap bulan bermula hanya apabila anak bulan baharu telah dipastikan.

Istilah Arab utama dalam pertikaian fiqh ini ialah matla (jamak: matali). Ia merujuk kepada ufuk atau kawasan tempat anak bulan baharu terbit atau menjadi kelihatan. Perdebatan tentang matali ialah perdebatan tentang skop geografi: adakah cerapan yang sah di satu matla mengikat umat Islam di setiap matla lain di Bumi, atau setiap wilayah bertindak mengikut apa yang ditunjukkan oleh langitnya sendiri? Untuk memahami mekanik orbit yang menjelaskan mengapa anak bulan kelihatan di sesetengah tempat lebih awal daripada tempat lain, lihat mengapa anak bulan kelihatan di sesetengah negara tetapi tidak di negara lain. Artikel ini menumpukan pada apa yang dilakukan oleh mazhab-mazhab Islam terhadap hakikat astronomi itu sebaik sahaja anak bulan muncul.

Maksud Matla: Satu Takrifan

Matla (Arab: مطلع, jamak: matali) ialah ufuk atau kawasan tempat anak bulan baharu menjadi kelihatan. Dalam bidang fiqh, perdebatan tentang matali berkisar pada satu soalan: jika satu kumpulan umat Islam di mana-mana di Bumi menyaksikan anak bulan, adakah cerapan itu mewajibkan setiap umat Islam di Bumi memulakan atau mengakhiri bulan, atau hanya mereka yang berkongsi ufuk yang lebih kurang sama?

Dua doktrin yang bertentangan telah terbentuk sekitar soalan ini:

• Ittihad al-Matali (kesatuan ufuk): satu cerapan yang dipercayai di mana-mana di Bumi mewajibkan seluruh ummah. Bumi dianggap sebagai satu ufuk hukum.
• Ikhtilaf al-Matali (perbezaan ufuk): setiap wilayah atau kawasan bertindak mengikut cerapannya sendiri, kerana ufuk berbeza dan anak bulan mungkin belum kelihatan di tempat lain.

Satu perkara penting perlu dijelaskan sejak awal: kedua-dua pendirian menerima cerapan sebenar (atau kemungkinan cerapan) sebagai pencetus hukum untuk memulakan bulan. Perselisihan ini bukan tentang pengiraan berbanding cerapan; ia tentang skop geografi bagi sesuatu cerapan yang sah. Seorang ulama boleh memilih pendekatan berasaskan pengiraan namun tetap berpegang pada pandangan skop tempatan, atau memilih cerapan dengan mata kasar namun tetap berpegang pada pandangan skop global. Mencampuradukkan soalan ittihad atau ikhtilaf dengan perdebatan pengiraan berbanding cerapan ialah salah satu kesilapan paling lazim dalam perbincangan umum tentang pembaharuan kalendar Islam.

Bukti Nas bagi Setiap Pihak

Hujah bagi Ittihad al-Matali

Ulama yang berpegang pada pendirian cerapan global menunjuk kepada keumuman nyata arahan Nabi tentang Ramadan. Arahan supaya berpuasa apabila melihat anak bulan (fa-sumu li-ru'yatihi) dan berbuka apabila melihatnya (wa-aftiru li-ru'yatihi), yang direkodkan dalam Sahih al-Bukhari dan Sahih Muslim, tidak membawa sebarang sekatan geografi. Seruan itu ditujukan kepada ummah secara kolektif. Penyokong pendirian ini berhujah bahawa mengenakan sempadan wilayah ialah tambahan yang tidak terdapat dalam nas, dan bahawa kesatuan ibadah umat Islam (satu Ramadan, bukan banyak Ramadan tempatan) ialah satu nilai yang dianjurkan oleh agama itu sendiri.

Hujah bagi Ikhtilaf al-Matali

Pendirian yang bertentangan mengambil bukti terkuatnya daripada satu hadis yang dikenali sebagai hadis Kurayb, yang direkodkan dalam Sahih Muslim (1087). Kurayb mengembara dari Madinah ke Damsyik (Sham) membawa pesanan untuk Mu'awiyah. Semasa di Damsyik, beliau melihat anak bulan Ramadan pada malam Jumaat bersama penduduk di situ. Apabila beliau pulang ke Madinah, Ibn Abbas bertanya kepadanya bilakah beliau mula-mula melihat bulan. Kurayb menjawab: malam Jumaat. Ibn Abbas berkata: "Kami melihatnya pada malam Sabtu, maka kami akan terus berpuasa sehingga kami genapkan tiga puluh hari atau kami melihatnya." Kemudian Ibn Abbas menambah: "Nabi (selawat dan salam ke atasnya) memerintahkan kami begitu." Ibn Abbas tidak menerima cerapan Damsyik untuk Madinah, yang pada hakikatnya memutuskan bahawa setiap kawasan mempunyai cerapannya sendiri. Ulama yang berpegang pada pendirian ini sering memetik prinsip li-kulli ahl baladin ru'yatuhum: setiap penduduk sesebuah negeri mempunyai cerapan mereka sendiri.

Catatan tentang Penisbahan kepada Mazhab

Salah faham yang meluas menganggap cerapan global sebagai sekadar "pendirian Hanafi". Hal ini memerlukan penjelasan. Ulama klasik dalam mazhab Hanafi, Maliki dan Hanbali umumnya cenderung kepada ittihad al-matali, tetapi pemakaian dalam mazhab Hanafi pada sejarahnya sering terhad kepada wilayah yang berdekatan dan bukannya seluruh dunia. Mazhab Syafi'i paling konsisten dikaitkan dengan ikhtilaf al-matali serta menetapkan had jarak yang melebihinya cerapan dari tempat jauh tidak mengikat. Menisbahkan cerapan global secara seragam kepada satu mazhab, atau cerapan tempatan secara seragam kepada mazhab lain, memudarkan sebuah tradisi yang sebenarnya rumit.

Perlu juga diperhatikan bahawa ulama yang menyokong cerapan global tidak dengan itu bersetuju menjadikan satu negara (seperti Arab Saudi) sebagai satu-satunya rujukan bagi semua umat Islam. Cerapan yang sah di Nigeria, India, Amerika Syarikat atau Fiji, menurut hujah mereka, harus mempunyai nilai yang sama. Persoalannya ialah kesahan yang sejagat, bukan kuasa yang diserahkan kepada satu negara.

Antara suara kontemporari yang terkemuka bagi cerapan tempatan ialah Syeikh Ibn Uthaymeen, yang menegaskan bahawa sunnah Nabi membayangkan cerapan setempat dan bahawa perbezaan astronomi antara ufuk mempunyai kaitan dari segi hukum.

Peranan Pengiraan: Wujud al-Hilal berbanding Imkan al-Rukya

Apabila persoalan global berbanding tempatan telah diselesaikan secara prinsip, lapisan perselisihan kedua timbul apabila pengiraan diperkenalkan sebagai asas untuk menentukan sama ada anak bulan telah "dicerap". Dua doktrin utama telah muncul, terutamanya dalam kesarjanaan Asia Tenggara:

Wujud al-Hilal (Kewujudan Anak Bulan)

Doktrin Wujud al-Hilal, yang secara sejarah dikaitkan dengan organisasi Indonesia Muhammadiyah, berpendapat bahawa bulan kamariah baharu bermula jika, selepas konjungsi (bulan baharu), Bulan terbenam selepas Matahari dan berada di atas ufuk ketika matahari terbenam, tanpa mengira ketinggian, elongasi, atau kemungkinan dilihat oleh mata manusia. Kewujudan geometri anak bulan di atas ufuk sudah memadai. Pendekatan ini mempunyai persamaan struktur dengan peraturan kalendar Umm al-Qura yang digunakan di Arab Saudi untuk tujuan awam: konjungsi mesti berlaku sebelum matahari terbenam, dan Bulan mesti terbenam selepas Matahari di Makkah.

Daya tarikan doktrin ini ialah kesederhanaan dan kebolehramalannya. Kelemahannya ialah ia boleh mengisytiharkan bulan baharu pada malam ketika tiada mata manusia, teleskop atau kamera di mana-mana di Bumi yang mungkin dapat mengesan anak bulan.

Imkan al-Rukya (Kemungkinan Cerapan)

Imkan al-Rukya menghendaki bukan sahaja anak bulan wujud di atas ufuk, tetapi juga dapat dikira boleh dicerap. Pengungkapan institusi yang paling penting bagi doktrin ini di Asia Tenggara ialah kriteria MABIMS, yang digunakan oleh pihak berkuasa agama Brunei, Indonesia, Malaysia dan Singapura. Ambang MABIMS yang asal menghendaki ketinggian sekurang-kurangnya 2 darjah dan elongasi sekurang-kurangnya 3 darjah, atau umur sekurang-kurangnya 8 jam. Peraturan lama ini dikemas kini pada Disember 2021 dan dilaksanakan mulai 2022. Kriteria MABIMS 2022 yang disemak semula menghendaki ketinggian toposentrik sekurang-kurangnya 3 darjah dan elongasi sekurang-kurangnya 6.4 darjah.

Peralihan daripada peraturan lama kepada yang baharu membawa makna saintifik yang penting. Had bawah elongasi 6.4 darjah diambil terus daripada analisis empirik Mohammad Odeh tentang had Danjon: di bawah kira-kira 6.4 darjah elongasi, tiada cerapan yang boleh dipercayai pernah disahkan dan tiada yang munasabah dari segi fizik. Angka ini sama dengan angka yang mendasari model nilai-V Odeh yang digunakan di platform ini. Untuk penjelasan terperinci tentang alasan fizikalnya, lihat had Danjon dan fizik keterlihatan anak bulan.

Pengabaian umur bulan sebagai kriteria wajar ditekankan. Peraturan umur 8 jam yang lama digugurkan justeru kerana umur ialah penunjuk keterlihatan yang lemah dan sering mengelirukan. Dua anak bulan yang sama umurnya boleh mempunyai keterlihatan yang sangat berbeza bergantung pada geometri orbit Bulan relatif kepada ekliptik. Elongasi, lengkok penglihatan (ARCV) dan lebar anak bulan ialah ukuran yang jauh lebih bermakna dari segi fizik. Mana-mana kriteria yang masih bergantung pada umur bulan bekerja dengan sains yang sudah lapuk.

Satu akibat praktikal: kalendar Wujud al-Hilal kadangkala mengisytiharkan bulan baharu sehari penuh lebih awal daripada kalendar Imkan al-Rukya, lalu mewujudkan perbezaan satu hari yang berulang antara institusi yang kedua-duanya, pada prinsipnya, berorientasikan global.

Kriteria Moden dalam Praktik: Satu Perbandingan

Jadual di bawah meringkaskan pendekatan utama yang digunakan di seluruh dunia, dengan menjelaskan andaian masing-masing supaya mudah dibandingkan.

Model Yallop dan Odeh disenaraikan secara berasingan kerana kedudukannya dalam kategori yang berbeza: keduanya peramal keterlihatan saintifik yang diperoleh secara empirik, bukan keputusan hukum. Keduanya menerangkan apa yang akan benar-benar dilakukan oleh langit. Mana-mana kriteria fiqh yang bercanggah dengannya secara konsisten, pada tahap tertentu, bercanggah dengan kenyataan. Platform yang kriterianya paling hampir dengan zon Yallop atau Odeh ialah yang paling kukuh dari segi astronomi, tanpa mengira bagaimana persoalan skop diselesaikan.

Usaha ke Arah Kalendar Hijrah Global yang Bersatu

Perdebatan matali bukan sahaja masalah fiqh klasik; ia ialah persoalan politik dan institusi yang masih hidup dengan gerakan pembaharuan yang aktif.

Ahli astronomi Maghribi Jamaluddin Abd al-Raziq, yang bekerja melalui Persatuan Astronomi Maghribi, membangunkan satu cadangan yang dikenali sebagai at-Taqwim al-Qamari al-Islami al-Muwahhad (Kalendar Kamariah Islam Bersatu). Gagasan terasnya ialah menambat permulaan setiap bulan kepada satu peraturan pengiraan yang menganggap Bumi sebagai satu ufuk, sekali gus menamatkan perpecahan yang disebabkan oleh jawatankuasa cerapan tempatan.

Langkah institusi yang paling penting berlaku pada Kongres Kesatuan Kalendar Hijrah Antarabangsa, yang diadakan di Istanbul dari 28 hingga 30 Mei 2016. Para perwakilan mempertimbangkan dua pilihan: kalendar dua zon yang membahagikan Timur dan Barat, dan satu kalendar global bersatu. Kongres mengundi untuk satu kalendar bersatu, dengan menganggap Bumi sebagai satu ufuk. Peraturan operasi yang diterima pakai ialah anak bulan mesti boleh dicerap di suatu tempat di Bumi sebelum hari baharu bermula, dengan hari kalendar baharu bermula sebelum tengah malam UTC. Inilah penjelmaan praktikal dan institusi bagi ittihad al-matali, yang diterjemahkan menjadi peraturan pengiraan yang konkrit.

Keputusan Istanbul itu penting tetapi tidak mengikat. Mufti Taqi Usmani dan beberapa majlis ulama tradisional enggan menerima kalendar bersatu itu, dengan merujuk kepada keutamaan cerapan fizikal yang sebenar dan bobot hadis Kurayb. Pelaksanaan terhenti atas sebab yang bersifat politik dan sosiologi sama banyak dengan sebab yang bersifat fiqh: tanpa pihak berkuasa Islam pusat yang diiktiraf, tiada institusi yang boleh memaksa pematuhan, dan keterikatan tempatan pada amalan yang biasa terbukti tahan lama.

Langkah Indonesia dari 2024 hingga 2025 ke arah Kesepakatan Hari dan Tanggal Hijriah Global Tunggal (KHGT, persetujuan satu tarikh Hijrah global) ialah percubaan terkini yang masih berjalan untuk memecahkan kebuntuan ini. Ia mencadangkan agar institusi agama Indonesia sendiri menyelaraskan diri dengan peraturan berasaskan pengiraan yang diselaraskan secara global, dan bukannya menunggu tanpa had cerapan daripada pemerhati tempatan.

Bagaimana Hilal Vision Memodelkan Persoalan Ini

Platform Hilal Vision mengambil pendirian yang jelas bersifat empirik dan tidak preskriptif. Ia tidak mengeluarkan fatwa atau menerima pakai sebarang pendirian fiqh tentang ittihad atau ikhtilaf al-matali. Apa yang dilakukannya ialah mengira hakikat astronomi yang mendasari dengan resolusi yang cukup supaya mana-mana doktrin boleh dipakai pada hasilnya.

Peta keterlihatan global menjawab terus persoalan ittihad: adakah anak bulan kelihatan di mana-mana di Bumi malam ini? Pengguna atau jawatankuasa yang berpegang pada doktrin cerapan global dapat melihat dengan tepat di bahagian mana dunia anak bulan diramalkan boleh dikesan, sama ada menggunakan jalur nilai-q Yallop atau wilayah nilai-V Odeh. Pengiraan satu lokasi menjawab persoalan ikhtilaf: adakah anak bulan secara pengiraan kelihatan dari matla saya secara khusus, pada longitud dan latitud saya, pada tarikh ini?

Dengan menyediakan kedua-dua pengiraan, platform ini membolehkan ulama, jawatankuasa dan pengguna individu menerapkan pilihan doktrin masing-masing pada sains terbaik yang ada, dan bukannya menerima keputusan siap yang mungkin tidak mereka terima. Sains sudah cukup mantap untuk memberitahu kita di mana dan kira-kira bila. Apakah kewajipan yang terbit daripadanya ialah, secara wajar, soalan untuk fiqh.

Soalan Lazim

Apakah maksud matla dalam Islam?

Matla (jamak: matali) ialah ufuk atau kawasan tempat anak bulan baharu dianggap kelihatan. Dalam fiqh, persoalan tentang matali ialah sama ada satu cerapan yang disahkan di mana-mana ufuk mewajibkan semua umat Islam, atau setiap wilayah mesti bergantung pada cerapan di ufuknya sendiri.

Apakah perbezaan antara ittihad al-matali dengan ikhtilaf al-matali?

Ittihad al-matali berpendapat bahawa satu cerapan yang disahkan di mana-mana di Bumi mewajibkan seluruh ummah memulakan atau mengakhiri bulan. Ikhtilaf al-matali berpendapat bahawa setiap wilayah atau kawasan bertindak mengikut cerapannya sendiri, kerana anak bulan mungkin belum kelihatan dari ufuk yang jauh.

Adakah cerapan bulan global pendirian Hanafi?

Tidak semudah itu. Ulama Hanafi klasik umumnya cenderung kepada ittihad al-matali, tetapi dalam praktik sering menghadkan skop yang mengikat kepada wilayah yang berdekatan dan bukannya seluruh dunia. Menggambarkan cerapan global sebagai sekadar "pandangan Hanafi" ialah penyederhanaan yang berlebihan. Mazhab Syafi'i paling konsisten dikaitkan dengan ikhtilaf al-matali.

Apakah perbezaan antara Wujud al-Hilal dengan Imkan al-Rukya?

Wujud al-Hilal hanya menghendaki anak bulan wujud secara geometri di atas ufuk ketika matahari terbenam selepas konjungsi, tanpa mengira sama ada ia boleh dicerap secara fizikal. Imkan al-Rukya menghendaki anak bulan dapat dikira boleh dicerap. Di bawah kriteria MABIMS 2022 yang dikemas kini, ini bermakna ketinggian toposentrik sekurang-kurangnya 3 darjah dan elongasi sekurang-kurangnya 6.4 darjah. Hasil praktikalnya ialah Wujud al-Hilal sering memulakan bulan sehari lebih awal daripada Imkan al-Rukya.

Adakah dunia Islam menerima pakai kalendar bersatu Istanbul 2016?

Kongres Kesatuan Kalendar Hijrah Antarabangsa di Istanbul meluluskan konsep satu kalendar Hijrah global yang bersatu pada Mei 2016. Namun begitu, ia tidak dilaksanakan secara menyeluruh. Beberapa pihak berkuasa ilmu yang utama enggan menerimanya, dan tanpa badan pentadbir Islam pusat yang diiktiraf, pelaksanaannya kekal secara sukarela dan tidak lengkap.

Kesimpulan: Langit yang Mantap, Peta yang Belum Mantap

Anak bulan terbit dan terbenam mengikut mekanik orbit yang kini diketahui dengan ketepatan luar biasa. Persoalan astronomi tentang di mana dan bila ia kelihatan boleh, pada prinsipnya, dijawab dalam lingkungan beberapa minit dan beberapa kilometer. Yang belum mantap bukanlah langit; ia ialah peta fiqh yang dilukis di atasnya.

Perselisihan antara mereka yang memulakan Ramadan pada hari yang berbeza, pada tahap yang paling dalam, ialah perselisihan tentang skop dan kuasa: cerapan siapa yang diambil kira, untuk siapa, dan diputuskan oleh siapa. Tiada kem yang meragui anak bulan; mereka meragui hak satu sama lain untuk bercakap bagi pihak ufuk ummah.

Beberapa kesimpulan praktikal muncul daripada bukti ini. Umur bulan bukan kriteria yang boleh dipertahankan dari segi saintifik dan patut dihapuskan daripada mana-mana piawaian moden. Elongasi, lengkok penglihatan dan lebar anak bulan ialah penggerak sebenar keterlihatan, dan had bawah 6.4 darjah berasaskan Danjon dalam kriteria MABIMS yang disemak semula mewakili ambang empirik terbaik pada masa kini. Penyatuan merupakan persoalan kepercayaan institusi dan kuasa politik sama banyak dengan persoalan astronomi. Kriteria pengiraan yang diterima semua pihak boleh, pada prinsipnya, menghasilkan satu tarikh global; sama ada umat Islam menerima institusi yang mencadangkannya ialah soalan yang berasingan sepenuhnya.

Semoga langit cerah dan cerapan yang menggembirakan.

Lihat Juga

• Mengapa Umat Islam Memulakan Ramadan pada Hari yang Berbeza? Sains dan Fiqh di Sebalik Perbezaan Ini

Rujukan

• Sahih Muslim 1087 (hadis Kurayb). Sunnah.com. https://sunnah.com/muslim:1087
• Odeh, M. Sh. (2004). New Criterion for Lunar Crescent Visibility. Experimental Astronomy, 18, 39 hingga 64.
• Yallop, B. D. (1997). A Method for Predicting the First Sighting of the New Crescent Moon. NAO Technical Note No. 69.
• International Hijri Calendar Union Congress, Istanbul, 28 hingga 30 Mei 2016. IUMS Online. https://www.iumsonline.org/en/ContentDetails.aspx?ID=5928
• SciELO. Implementation of new MABIMS criteria towards Hijri calendar unification. https://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S0259-94222023000100082&script=sci_arttext&tlng=en
• OIF UMSU. Wujudul Hilal Versus Imkan Rukyat MABIMS 3-6.4. https://oif.umsu.ac.id/2023/03/wujudul-hilal-versus-imkan-rukyat-mabims-3-6-4/
• Fiqh Council of North America. Four Imams and Global Moon Sighting. https://fiqhcouncil.org/four-imams-and-global-moon-sighting/
• Atlantis Press. The Issues and Prospects of the Global Islamic Calendar. https://www.atlantis-press.com/proceedings/iccd-20/125945171